Cũng như nhiều dân tộc khác, đồng bào dân tộc Ngái thường tổ chức Lễ Kỳ yên vào dịp đầu xuân mới, là một nét đẹp văn hóa phi vật thể được đồng bào dân tộc Ngái lưu truyền qua nhiều thế kỷ. Qua đây cũng khẳng định sự tồn tại, phát triển không ngừng của một dân tộc vốn rất ít người trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam.

         Theo lời kể của các bậc cao lão dân tộc Ngái ở tổ dân phố Tam Thái, thị trấn Hóa Thượng, huyện Đồng Hỷ, tỉnh Thái Nguyên: Lễ Kỳ yên được tổ chức vào dịp đầu xuân mới. Mục đích thực hiện nghi lễ thể hiện sự biết ơn của con người với trời, đất, với tổ tiên; đồng thời cầu trời cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, vạn vật sinh sôi, nhà nhà được áo ấm, no cơm, có cuộc sống bình an, không bệnh tật.

          Đồng bào dân tộc Ngái tin rằng mọi vật đều có linh hồn, nên lễ vật dâng cúng là các sản phẩm nông nghiệp do chính bàn tay mình làm ra. Ngoài lương thực, thực phẩm, cạnh mâm lễ còn có một số dụng cụ lao động sản xuất; một số nhạc cụ phục vụ đời sống văn hóa tinh thần là thanh la, tù và.

         Quan niệm trên có trời, dưới có đất. Giữa trời - đất có con người và vạn vật chúng sinh. Chính vì thế đồng bào dân tộc Ngái luôn tôn trọng tự nhiên, tuân theo lẽ tự nhiên, nên việc thực hành nghi thức trong Lễ Kỳ yên rất trang trọng. Thầy cúng là nhân vật chính, đầu đội mũ hòa thượng, thân mang áo cà sa sẽ trực tiếp kiểm tra lại các lễ vật dâng cúng các vị thần tiên lần cuối. Thấy đầy đủ rồi thì tự tay lên hương.

         Lúc 3 nén hương đỏ lửa, tỏa thơm cũng là lúc tiếng tù và rúc lên, kèm theo đó là tiếng thanh la hối thúc lúc dồn dập, khi khoan thai như có một đoàn người rầm rầm tiến bước. Thầy cúng dẫn đầu một nhóm thanh niên khỏe mạnh đi vòng quanh sân lễ theo hình bát quái, tượng trưng cho việc đoàn người đi lên trời báo cáo công quả của một năm lao động với các vị tiên. Vừa đi, mọi người vừa múa hát phấn chấn theo tiếng thanh la, tù và, tạo không khí trang trọng nhưng vui nhộn.

Người Ngái tỉnh Thái Nguyên trình diễn điệu hát, trò chơi dân tộc trong Ngày hội

Văn hóa các dân tộc có số dân dưới 10.000 người lần thứ I diễn ra tại Lai Châu

         Ca từ trong bài hát có nội dung báo cáo với các vị thần tiên tối cao về kết quả lao động sản xuất của bà con trong cộng đồng dân tộc Ngái về một năm đã qua. Đồng thời tạ ơn trời đất, các vị thần tiên đã ban cho ngọc thực và các thực phẩm nuôi sống con người. Nhân “tháng lành, ngày lành, giờ lành” và lòng lành của con cháu cầu xin các vị thần tiên độ cho mọi người mạnh khỏe, nhà nhà an vui, hạnh phúc, mưa gió thuận hòa, không thiên tai, không chiến tranh, dịch bệnh, ngô thóc đầy bồ, người già khỏe lại, con cháu được học hành tấn tới.

         Do có ít nhân khẩu hơn so với các dân tộc trong cùng địa bàn, nên nhiều sinh hoạt văn hóa tinh thần của đồng bào dân tộc Ngái thường theo một số dân tộc khác, thậm chí coi đó như của dân tộc mình. Hằng năm, ngoài Lễ Kỳ yên được tổ chức đầu xuân mới, trong năm nhiều gia đình người Ngái tự mời thầy về làm lễ cầu an cho các thành viên trong gia đình. Nhất là với những gia đình liên tục gặp điều không may mắn, họ cũng mời thầy về làm lễ cúng giải hạn, với niềm tin được các vị thần tiên ban cho sức khỏe, làm ăn tấn tới…

Nghệ nhân Thẩm A Chiến (bên trái), tổ dân phố Tam Thái, thị trấn Hóa Thượng giới thiệu với du khách về mâm cơm của dân tộc Ngái vào ngày Tết Nguyên đán, trong đó có món Khau nhục truyền thống.

         Mỗi mùa Xuân mới đến, khi đào, mận chuẩn bị khoe hoa, đồng bào dân tộc Ngái cũng chuẩn bị cho mình một cái tết tươm tất, có đủ gà, xôi, và các thức món để dâng cúng gia tiên. Theo lời các cụ ở Tam Thái: Lễ Kỳ yên có giết trâu, mổ lợn, cả làng cùng tham gia thực hành nghi lễ. Nhưng đó là chuyện của nhiều năm trước đây. Bởi từ lâu ở Thái Nguyên Lễ Kỳ yên của đồng bào dân tộc Ngái được gác lại. Chính vì thế đồng bào dân tộc Ngái đau đáu mong nhớ, mong Nhà nước có chính sách hỗ trợ, khôi phục, gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể Lễ Kỳ yên. Nguy cơ mai một bản sắc văn hóa truyền thống của cộng đồng dân tộc Ngái được kỳ vọng sẽ được giải quyết từ việc triển khai hiệu quả Đề án Tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2030 theo Nghị quyết số 88/2019/QH14 ngày 18/11/2019 của Quốc hội khóa XIV; trước mắt là thực hiện Chương trình MTQG phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 theo Quyết định 1719/QĐ-TTg (Chương trình MTQG 1719).

           Ngày 28/4/2023, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã ban hành Hướng dẫn số 1684/ /HD-BVHTTDL về thực hiện Dự án “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các DTTS gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình MTQG 1719. Mục tiêu của Dự án là phấn đấu đến năm 2025, bảo tồn và phát triển các giá trị, bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc. Đối với dân tộc Ngái, do đồng bào sinh sống phân tán nhiều địa phương trên cả nước, thiết nghĩ, cần có giải pháp đặc thù để gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào./.